Nói đến thành quả của Cách mạng Tháng Tám và những năm đầu thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, không thể không nhắc tới sự đóng góp của những người trí thức Việt Nam. Đó chính là nhờ Đảng và Nhà nước ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngay từ đầu đã có chính sách đúng đắn để phát huy lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, khơi dậy trong trí thức ý thức sâu sắc và đầy đủ hơn về vai trò, trách nhiệm của mình đối với sự nghiệp cách mạng của toàn dân tộc.

Trong Chính phủ lâm thời ra mắt trong ngày Lễ Độc lập 2-9-1945, có nhiều bộ trưởng là trí thức tiêu biểu. Sau đó, qua những lần bổ sung và bầu cử Quốc hội khóa I (6-1-1946), trong thành phần Quốc hội, Chính phủ có thêm sự tham gia của nhiều trí thức nổi tiếng như cụ Huỳnh Thúc Kháng, cụ Nguyễn Văn Tố. Nhiều trí thức tuy không tham gia chính quyền nhưng mang hết trí tuệ và tâm lực để phục vụ sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc. Đáp lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ, không ít trí thức người Việt Nam ở nước ngoài đã trở về Tổ quốc phục vụ đất nước trong cuộc kháng chiến như Trần Đại Nghĩa, Lương Định Của, Trần Hữu Tước...

Để thu hút được những người tài tham gia làm việc cho chính quyền cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần phát biểu trong các cuộc họp, viết bài trên các báo nêu rõ chủ trương của Chính phủ kêu gọi những người có tài năng tham gia vào sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc. Trong bài Nhân tài và kiến quốc, ngày 14-11-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Kiến thiết cần có nhân tài. Nhân tài nước ta dù chưa có nhiều lắm nhưng nếu chúng ta khéo lựa chọn, khéo phân phối, khéo dùng thì nhân tài càng ngày càng phát triển, càng thêm nhiều”. Ngày 20-11-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài... E vì Chính phủ nghe không đến, thấy không khắp, đến nỗi những bực tài đức không thể xuất thân”. Vì vậy, các địa phương phải điều tra, phát hiện người tài đức để báo cáo Chính phủ.

Với quan điểm và chính sách đúng đắn, tình cảm và sự hợp tác chân thành của Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh mà suốt hai cuộc kháng chiến lâu dài đầy hy sinh, gian khổ và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, biết bao những trí thức tiêu biểu đã sát cánh cùng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng chiến đấu và giành chiến thắng.

Bài học của Cách mạng Tháng Tám về phát huy vai trò của trí thức có ý nghĩa thiết thực khi hiện nay chúng ta đang thực hiện việc xây dựng đội ngũ trí thức và động viên sự đóng góp của trí thức trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

H.V