“Liên hệ quyền làm chủ khoa học công nghệ với quyền làm chủ của nông dân trong cơ chế khoán 10, đội ngũ trí thức khoa học công nghệ (KHCN) có làm nên kỳ tích như giai cấp nông dân hay không, điều này phụ thuộc rất nhiều vào cơ chế giải phóng sức sáng tạo của lực lượng khoa học. Bộ KHCN cần đề xuất một số giải pháp đột phá, cân đối kinh phí dành cho KHCN để đầu tư tạo môi trường làm việc thuận lợi nhất; có chế độ bảo đảm thu nhập thoả đáng đối với người làm công tác KHKT; tạo cơ hội thăng tiến trong nghề nghiệp và phải tôn vinh xứng đáng những nhà khoa học”. Đó là nội dung chủ yếu mà Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh đã chỉ đạo Bộ KHCN trong buổi làm việc với Bộ KHCN và các nhà khoa học vừa diễn ra trong ngày 27-6 vừa qua.

Tại buổi làm việc này, Tổng Bí thư đã thể hiện mối quan tâm sâu sắc trước những vấn đề còn tồn tại yếu kém của lĩnh vực khoa học công nghệ thời gian qua khi chỉ ra nguyên nhân chủ yếu của sự trì trệ trong phát triển khoa học công nghệ (KHCN) thời gian qua. Đó chính là cấp ủy còn thiếu quan tâm, bản thân người đứng đầu còn nặng tư duy bao cấp, ỷ lại vào Nhà nước; chưa có chính sách cụ thể và hiệu quả trong sử dụng và trọng dụng đội ngũ trí thức KHCN. Chủ nghĩa bình quân và tư duy hành chính kéo dài nhiều năm đã là một trong những nguyên nhân làm giảm sút sức sáng tạo và nhiệt huyết của những nhà khoa học.

Nếu nhìn lại hoạt động của lĩnh vực khoa học ở nước ta trong những năm qua có thể thấy những đánh giá nói trên của Tổng Bí thư tại buổi làm việc này là rất xác đáng. Thật đáng buồn, khi hơn 20 năm qua thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, lẽ ra khoa học công nghệ, đội ngũ những nhà nghiên cứu khoa học phải là lực lượng nòng cốt đi đầu thì đến nay vẫn đang còn không ít yếu kém, chưa thoát khỏi tư duy bao cấp, còn nặng cơ chế xin cho. Chính ông Hoàng Văn Phong, Bộ trưởng Bộ KHCN đã thừa nhận rằng: cho đến nay, một số tổ chức KHCN còn lúng túng, chưa thực sự quyết liệt trong việc chuyển đổi theo tinh thần của Nghị định 115; sự phối hợp giữa các Bộ, ngành Trung ương và những tổ chức KHCN ở địa phương còn yếu khiến quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý và hoạt động khoa học công nghệ còn chậm, chưa đạt hiệu quả cao.

Một trong những tồn tại yếu kém có thể nhận thấy rõ nhất hiện nay trong lĩnh vực KHCN là nghiên cứu khoa học. Có biết bao nhiêu chuyện tréo ngoe xung quanh vấn đề này được dư luận nêu lên. Ví dụ gần đây nhất ngày 19-6-2008, Hội đồng khoa học tỉnh Quảng Nam tổ chức xét duyệt đề tài khoa học “Đánh giá thực trạng đội ngũ giáo viên trên địa bàn Quảng Nam; đề xuất giải pháp đào tạo, quản lý và sử dụng hợp lý trong quá trình hội nhập và phát triển”. Đây là đề tài nghiên cứu của hai tiến sĩ của trường Đại học Quảng Nam thực hiện với giá trị đề tài nghiên cứu là 390 triệu đồng. Điều đáng nói ở đây là hội đồng nghiệm thu gồm 5 người thì có 4 người chỉ có học vị cử nhân và một là thạc sĩ. Chuyện “thật như đùa” này không chỉ có ở Quảng Nam. Theo Giáo sư – viện sĩ Đặng Hữu, nguyên Bộ trưởng Bộ KHCN, nguyên Trưởng ban Khoa giáo Trung ương, nghiên cứu khoa học còn nặng cơ chế xin cho, và không theo một quy tắc thống nhất, mạnh ai nấy làm đang là thực trạng nghiên cứu khoa học của nước nhà. Người ta sao đi chép lại nội dung các đề tài nghiên cứu khoa học của nhau là chuyện thường. Hay độc đáo hơn là các ông thầy, người chủ nhiệm đề tài, cắt nhỏ công trình nghiên cứu khoa học thành những tiểu luận, khoá luận rồi giao cho sinh viên, học viên cao học thực hiện, sau đó tổng hợp lại thành công trình nghiên cứu khoa học của riêng mình. Lại có người xem nghiên cứu khoa học như những dự án nên chỉ chú trọng tới số tiền thu được từ đề tài mình thực hiện hơn là giá trị ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống. Chính những sự bất cập này không chỉ gây lãng phí kinh phí của nhà nước không biết bao nhiêu tỷ đồng mỗi năm mà còn tạo ra là những kẽ hở để cho không ít người dùng các đề tài nghiên cứu khoa học để mua – bán, xin và cho. Nói về thực trạng này, giáo sư Đặng Hữu cho rằng: những công trình nghiên cứu khoa học sau khi hoàn thành bị cất vào tủ kính không phải là lỗi của một người, một bộ phận mà là của cả một cơ chế. Cơ chế xét duyệt, cơ chế thực hiện, cơ chế quản lý, nghiệm thu. Chỉ một khâu trong đó bị lỗi thì cho ra lò những sản phẩm thô kệch, không có giá trị thực tiễn. Để thay đổi được điều này trong thời gian ngắn là quá khó nhưng không phải vì thế không làm được.

KHCN ở nước ta chỉ có thể phát triển khi nó gắn với thực tiễn và phục vụ đắc lực cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá mà chúng ta đang tiến hành. Hãy để cho các nhà khoa học được thực hiện quyền làm chủ của mình theo ‘khoán 10”, hãy khơi dậy trong họ lòng nhiệt huyết và sức sáng tạo bấy lâu bị “ngủ quên”do cơ chế cũ ràng buộc.

Hà Văn