Khách tham quan cổ vật tại Khu di tích Bạch Dinh.

Thành lập bảo tàng tư nhân là xu hướng của sự phát triển văn hoá. Ở Bà Rịa – Vũng Tàu, một số nhà sưu tầm đang sở hữu những bộ sưu tập đồ cổ lớn nhưng chưa có dịp để giới thiệu đến công chúng bởi quá trình thành lập bảo tàng tư nhân còn nhiều khó khăn.

Trên địa bàn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu hiện có một số tổ chức, cá nhân sưu tầm cổ vật, trong đó, tiêu biểu là ông Robert Taylor. Ông Robert Taylor là nhà sưu tập súng cổ người Anh, định cư tại Bà Rịa – Vũng Tàu từ năm 1991. Ông hiện đang sở hữu một bộ sưu tập vũ khí cổ từ năm 1600 đến năm 1900 với hơn 300 khẩu súng và 100 hiện vật phục chế trang phục quân đội của các nước châu Âu, châu Á từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX. Ông Taylor cho biết, bộ sưu tập vũ khí cổ này hiện đang được bảo quản tại nước Anh và ông mong muốn được nhập số lượng hiện vật trên vào Việt Nam để xây dựng một bảo tàng súng cổ tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Tháng 8-2006, ông Robert Taylor đã xin phép UBND tỉnh xây dựng bảo tàng trưng bày súng cổ tại trận địa pháo cổ Sao Mai – Núi Lớn (TP. Vũng Tàu) và đề nghị xin hợp tác thuê đất trong thời hạn 30 năm. Mọi chi phí về xây dựng nhà bảo tàng, hệ thống sân vườn, phần trưng bày súng ông Taylor chịu trách nhiệm đầu tư 100%... Sau khi bảo tàng đi vào hoạt động, có thể dùng tiền bán vé cho khách tham quan để trả tiền thuê đất. Sau khi nghiên cứu, xem xét UBND tỉnh cũng đã có văn bản cho phép Sở Văn hoá – Thể thao và Du lịch hợp tác với ông Robert Taylor xây dựng bảo tàng súng cổ tại di tích trận địa pháo Sao Mai – Núi Lớn. Sở Văn hoá – Thể thao và Du lịch tỉnh đã chuyển hồ sơ lên Bộ Văn hoá – Thể thao và Du lịch đồng thời đề nghị Cục An ninh cấp phép thủ tục nhập khẩu bộ sưu tập súng của ông Taylor vào Việt Nam.

Tuy nhiên, trong Luật Di sản Văn hoá lại không có điều khoản về việc cấp thủ tục nhập khẩu di vật, cổ vật vào Việt Nam nên việc thành lập bảo tàng tư nhân của ông Robert Taylor vào Việt Nam gặp khó khăn. Bên cạnh đó, mặc dù đã được nâng cấp, sửa chữa nhưng đường lên trận địa pháo Sao Mai – Núi Lớn vẫn rất khó khăn vì diện tích đường hẹp, hai bên đường bị người dân chiếm dụng làm nơi phơi tôm, cá nên không thu hút được du khách. Trong khi đó, kinh phí để đầu tư cho việc xây dựng bảo tàng súng cổ ở trận địa pháo Sao Mai – Núi Lớn là rất lớn. Nhằm tháo gỡ khó khăn trên, Sở Văn hoá – Thể thao và Du lịch đã đề nghị ông Taylor chuyển hướng đầu tư. Cùng quan điểm đó, ông Taylor bày tỏ, nếu các thủ tục nhập khẩu cổ vật của ông vào Việt Nam thành công, ông sẽ chuyển hướng đầu tư xây dựng bảo tàng súng cổ tại khuôn viên nhà riêng của ông tại số 14 Hải Đăng, phường 2, TP. Vũng Tàu.

Việc thành lập bảo tàng tư nhân ở nước ta đã có kênh pháp lý được luật hóa qua Luật Di sản Văn hoá, cùng các nghị định, quy chế và thông tư hướng dẫn thực hiện. Nhưng, các nhà sưu tập muốn thành lập các bảo tàng tư nhân lại cho rằng còn nhiều khó khăn. Ngoài hành trình không đơn giản của hồ sơ, để có một bảo tàng tư nhân còn phụ thuộc rất nhiều yếu tố khác như diện tích trưng bày, kho lưu trữ, hiện vật, cán bộ bảo tàng, công tác an ninh và kinh phí. Một vấn đề khác nữa mà chưa nhà sưu tập tư nhân nào dám “mạnh miệng” chính là nguồn gốc của hiện vật mà họ đang sở hữu. Chắc chắn rằng trong quá trình lập hồ sơ giám định của cơ quan chức năng, nhiều hiện vật sẽ phải công khai “danh tính” và nhiều món đồ độc bản nếu nguồn gốc xuất xứ không rõ ràng sẽ không còn thuộc sở hữu của họ.

Việc thành lập bảo tàng tư nhân còn nhiều khó khăn khiến bộ sưu tập cổ vật Hòn Cau của ông Kiều Phú Thịnh chưa có dịp để trưng bày phục vụ khách tham quan.

Ông Kiều Phú Thịnh (TP. Vũng Tàu) là một trường hợp như vậy. Ông Thịnh hiện đang sở hữu bộ sưu tập hàng ngàn món đồ quý giá gồm nhiều loại: bình, choé, ấm, chén, đĩa… gốm sứ Hòn Cau và các đồ gốm có từ thời nhà Minh, nhà Thanh – đời Khang Hy và một số món đồ do Thái Lan sản xuất khoảng 700 món. Ông mong muốn thành lập một bảo tàng tư nhân để trưng bày bộ sưu tập của mình phục vụ người dân địa phương và du khách đến thưởng lãm. Nhưng theo thông tư của Bộ Văn hoá – Thể thao và Du lịch về việc hướng dẫn thành lập bảo tàng tư nhân thì ngoài số lượng cổ vật phải đạt yêu cầu, các chủ sở hữu phải trình được nguồn gốc, xuất xứ của cổ vật. Trong khi đó, không ít cổ vật mà ông Thịnh sưu tập được có khi đổi bằng một cái đồng hồ, một cái nhẫn; có khi ông mua lại của những người đi biển nên không có biên lai, chứng từ. Vì vậy, việc thành lập bảo tàng tư nhân với quy chế hiện nay là rất khó khăn.

Trao đổi về điều này, ông Trần Văn Triêm, Trưởng phòng Di sản văn hoá, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh cho biết, để tháo gỡ những khó khăn trên và đưa các cổ vật quý đến với đông đảo công chúng thì cùng với sự hỗ trợ của Nhà nước, trước hết các chủ sở hữu cần hiểu rõ cơ chế, chính sách về thành lập bảo tàng tư nhân, lập hồ sơ cổ vật. Bên cạnh đó, đối với những trường hợp khó khăn do khách quan đem lại, Nhà nước cần tạo điều kiện để các cổ vật quý có cơ hội ra mắt công chúng, như phối hợp với các bảo tàng Nhà nước dành một không gian nhất định để tư nhân được trưng bày, hoặc mời các nhà sưu tập tham gia vào những dịp quan trọng. Đồng thời có những cơ chế thông thoáng và hợp lý hơn để vừa kiểm soát được cổ vật, tránh tình trạng buôn bán cổ vật trái phép vừa mở hướng cho những người sưu tập cổ vật có dịp được trưng bày, giới thiệu cổ vật đến công chúng. Luật Di sản Văn hoá ban hành đến nay đã 8 năm, hy vọng sắp tới Quốc hội sẽ có những điều chỉnh, sửa đổi Luật Di sản Văn hoá để phù hợp hơn với điều kiện thực tế. Có như vậy, những người sưu tầm cổ vật mới mạnh dạn thành lập bảo tàng tư nhân. Đây là điều kiện để xã hội hóa vì bảo tàng tư nhân có khả năng thu hút nhiều người đến tham quan và là điểm du lịch hấp dẫn.

Bài, ảnh: Hữu Minh